Eğim ve bakı analizi nasıl yapılır?

Q: Eğim yüzde mi derece mi gösterilmeli?

Planlama ve inşaat çalışmalarında yüzde (%) daha yaygındır; coğrafya ve jeomorfolojide derece de kullanılır. 45 derece %100 eğime karşılık gelir; hangisini seçerseniz lejantta belirtin.

Q: Eğim analizi için hangi DEM kullanılmalı?

Kent ve havza ölçeğinde Copernicus GLO-30 (30 m) yeterlidir. Mahalle ve parsel ölçeğinde halihazır haritadaki eş yükselti eğrilerinden üretilen DEM veya LiDAR verisi gerekir.

Q: Bakı analizi neden yapılır?

Yamaçların güneşe göre yönünü gösterir. Yerleşim yönlendirmesi, enerji verimliliği, bitki seçimi, kar ve rüzgâr etkisi gibi kararlarda kullanılır.

Q: Bakı haritasında düz alanlar nasıl gösterilir?

Eğimin çok düşük olduğu hücreler yön taşımaz; bu alanlar genellikle gri renkte ayrı bir 'düz' sınıfı olarak gösterilir.

Eğim ve bakı, her analiz–sentez setinin temel iki paftasıdır. Bu rehberde doğru yükseklik verisini seçmeyi, eğim ve bakıyı ArcGIS ya da QGIS'te üretmeyi, sınıfları ve renkleri paftaya uygun şekilde düzenlemeyi anlatıyoruz.

Bu rehberde

Yükseklik verisi (DEM) seçimi
Eğim analizi adımları
Bakı analizi ve renkleri
Paftada gösterim
Sıkça sorulan sorular

Yükseklik verisi (DEM) seçimi

Eğim ve bakı, sayısal yükseklik modelinden (DEM) türetilir. Kaynak seçimi sonucu doğrudan etkiler:

Kaynak	Çözünürlük	Ne zaman?
Copernicus DEM GLO-30	30 m	Havza, ilçe ve kent ölçeği; ücretsiz ve tutarlı
SRTM / ALOS AW3D30	30 m	Alternatif küresel kaynaklar
Halihazır harita eş yükselti eğrileri	1–5 m eğri aralığı	Mahalle ve parsel ölçeği; eğrilerden TIN/DEM üretilir
LiDAR / drone yüzey modeli	< 1 m	Ayrıntılı proje; bina ve ağaç etkisi ayıklanmalı

30 m DEM, 1/1000 ölçekli bir vaziyet paftası için yeterli değildir; metre mertebesinde sapma olabilir. Ölçeğe uygun veri seçmek analizin güvenilirliğini belirler.

Eğim analizi adımları

Projeksiyonu kontrol edin. DEM metre birimli bir sistemde olmalı (ör. TUREF/TM30 veya UTM). Coğrafi koordinatta (derece) bırakılırsa eğim yanlış çıkar ya da Z faktörü ayarlamak gerekir.
Alanı kırpın. Çalışma sınırının biraz dışına taşan bir pencere kullanın; kenar piksellerdeki hatayı önler.
Eğimi üretin. ArcGIS Pro: Slope aracı; QGIS: Raster › Analiz › Eğim. Birim olarak yüzde (%) veya derece seçin. 45° = %100'dür.
Yeniden sınıflandırın. Sürekli değeri anlamlı sınıflara ayırın (aşağıdaki tablo).
Alan tablosu çıkarın. Her sınıfın hektar ve yüzde payı.

Eğim	Yaygın yorum (planlama)
%0–5	Düz–hafif eğimli; yapılaşmaya ve tarıma uygun
%5–10	Hafif eğimli
%10–20	Orta eğimli; teraslama ve özel çözüm gerekebilir
%20–30	Dik; yapılaşma maliyetli
%30 üzeri	Çok dik; çoğu çalışmada eşik kabul edilir

Sınıf aralıkları stüdyoya ve yönetmeliğe göre değişebilir; kullandığınız aralığı lejantta açıkça yazın.

Örnek parsel çevresinde beş sınıflı eğim analizi haritası — Copernicus GLO-30 ile beş sınıflı eğim analizi (örnek parsel). Bu örnekte parsel ölçeğine uygun olarak %0–5, %5–10, %10–15, %15–25 ve %25 üzeri sınıfları kullanılmıştır.

Bakı analizi ve renkleri

Bakı, yamacın baktığı yönü 0–360° arasında verir (0° kuzey, 90° doğu, 180° güney, 270° batı); düz alanlar ayrı bir sınıf olarak gösterilir. Kuzey yarımkürede güneye bakan yamaçlar daha fazla güneş alır; bu nedenle bakı, iklimlendirme, yerleşim yönü, bitki seçimi ve güneş enerjisi kararlarında kullanılır.

Yaygın gösterimde sekiz yön ve düz sınıfı bulunur. ArcGIS'in standart renk dizisi kuzey kırmızı, kuzeydoğu turuncu, doğu sarı, güneydoğu yeşil, güney açık mavi, güneybatı mavi, batı lacivert, kuzeybatı mor–pembe ve düz alan gridir. Sunum için yönleri "güneye bakan, doğuya bakan, batıya bakan, kuzeye bakan, düz" gibi dört-beş sınıfa indirmek okunurluğu artırır.

Örnek parsel çevresinde bakı analizi haritası: güneye, doğuya, batıya ve kuzeye bakan yamaçlar — Sadeleştirilmiş bakı analizi: güneye, doğuya, batıya, kuzeye bakan yamaçlar ve düz alan.

Paftada gösterim

Eğim ve bakıyı ayrı paftalarda verin; birleşik gösterim için tepe gölgelendirmesi (hillshade) altlık olarak kullanılabilir.
Lejantta birim (% veya °), veri kaynağı ve çözünürlük yazsın.
Eş yükselti eğrilerini ince çizgiyle, ana eğrileri etiketli verin.
Gerekirse A–B kesiti ekleyin; jüriler eğimi kesitle çok daha kolay okur.

Zamanınız dar mı? Eğim, bakı, yükselti ve kesit paftalarınızı ölçeğe uygun DEM ile, GeoTIFF ve DXF çıktılarıyla hazırlayabiliriz. CBS ve analiz desteği için talep gönderin; kapsamı inceleyip sabit fiyatlı teklif verelim.

Sıkça sorulan sorular

Eğim yüzde mi derece mi gösterilmeli?

Planlama ve inşaat çalışmalarında yüzde (%) daha yaygındır; coğrafya ve jeomorfolojide derece de kullanılır. 45 derece %100 eğime karşılık gelir; hangisini seçerseniz lejantta belirtin.

Eğim analizi için hangi DEM kullanılmalı?

Kent ve havza ölçeğinde Copernicus GLO-30 (30 m) yeterlidir. Mahalle ve parsel ölçeğinde halihazır haritadaki eş yükselti eğrilerinden üretilen DEM veya LiDAR verisi gerekir.

Bakı analizi neden yapılır?

Yamaçların güneşe göre yönünü gösterir. Yerleşim yönlendirmesi, enerji verimliliği, bitki seçimi, kar ve rüzgâr etkisi gibi kararlarda kullanılır.

Bakı haritasında düz alanlar nasıl gösterilir?

Eğimin çok düşük olduğu hücreler yön taşımaz; bu alanlar genellikle gri renkte ayrı bir 'düz' sınıfı olarak gösterilir.

Yazar hakkında

Hazırlayan: Ömer Kaşıkcı · Harita Mühendisi (HKMO sicil 8798) · SPK lisanslı gayrimenkul değerleme uzmanı (401356)

2001'den bu yana, yaklaşık 25 yıldır kadastro, aplikasyon, halihazır harita ve CBS işlerinde çalışıyor. Parsel Atlası'nın kurucusudur. omerkasikci.com

Diğer rehberler

CBS ve analiz desteği